Er ist wieder da

Er ist wieder da

November 22, 2016

Wie heeft het zelfportret van Vincent van Gogh gemaakt, was de vraag. Het programma waarin deze vraag werd gesteld heet “Lekker slim”. Ik heb me dit laten vertellen want, ik kijk geen tv maar luister natuurlijk graag naar dit soort verhalen.

Het meisje dat de vraag moest beantwoorden was hardop aan het nadenken. ” Dat kan hij toch niet zelf geweest zijn, toch? In die tijd hadden ze toch nog geen spiegels? Nee dat moet iemand anders van hem hebben gemaakt.”

Nou geef ik je te raden wat haar antwoord was, tenzij je het programma hebt gezien natuurlijk.

“Rembrandtplein!”

Ik moest ontzettend lachen en vooral om dat plein. Dat kan toch niet waar zijn? Is dat een programma, wordt daar naar gekeken? Ja, het is vermaak, lachen om een anders onwetendheid want meer is het niet.

Ongeveer een jaar geleden vertelde iemand me over de film “Er ist wieder da”. Ik had er iets over gelezen en was van plan er ook naar toe te gaan maar dat lukte niet meer en foetsie was de film.

Deze week schoot het me weer te binnen en heb ik de film gekocht om hem toch te kunnen bekijken. Een film over Adolf Hitler die niet dood is maar na ruim 70 jaar weer ontwaakt in centrum Berlijn van 2014. Of zoals het op de flap van het boek staat (want het is een verfilming en het boek is vaak toch beter):

“Er ist wieder da-

und verführt ganz Deutschland

Lachen mit Hitler – geht das?

Darf man das überhaupt?

Finden sie’s selbst raus.

Dies is schließlich ein freies Land.

Noch.”

Door omstandigheden komt hij op tv en denkt men dat hij een komiek is die zich voordoet als Hitler. Dat geeft natuurlijk hilarische toestanden want hij reageert en spreekt in het Duits zoals we hem ons herinneren. Een Duitse variant van ons Polygoonjournaal-Nederlands.

De film komt ook wat documentaire-achtig over omdat er veel straatinterviews zijn. Actuele onderwerpen komen aan bod en steeds reageert hij met het gedachtengoed waarmee hij aan de macht kwam. Het bizarre hieraan is dat de huidige problematiek niet zo anders over komt als toen en Hitlers reacties hierop logisch klinken.

Naast het amusementsgehalte viel me iets anders al snel op. Hoe mooi ik de Duitse taal vind. Het is natuurlijk een oud soort Duits wat Hitler spreekt en wat het contrast mooi weergeeft.

Duidelijk, rustig , enorme volzinnen en met gebruikmaking van prachtige woorden. Die naamvallen zijn voor ons Nederlanders een heel gedoe om te leren en rekening mee te houden maar het geeft zo’n mooi gevoel van structuur en richting in de taal.

Speciaal hiervoor heb ik het boek gekocht, in het Duits, want anders heb je weer met een vertaling te maken en sommige woorden en zinstructuren kun je niet precies vertalen.

Een woord als  “überhaupt” is onvertaalbaar met de preciesheid in het gevoel wat het woord moet oproepen. Nu vind ik dat woord geen mooi woord maar dat zal wel te maken hebben met dat mijn zeer strenge en oude pianolerares me eens enorm op de vingers tikte toen ik dat woord gebruikte.

Een ander woord is “eben”. Prachtwoord. Als je het netjes zou vertalen zou je het woord “precies” kunnen gebruiken, een beetje afhankelijk van het verband waar het woord in wordt gebruikt.

In de film zit Hitler in een kiosk wat bij te komen en bewust te worden van dat hij geen geld bij zich heeft, werk moet vinden en zich te realiseren dat hij ook geen onderkomen heeft.  De kiosk-eigenaar vraagt een beetje door en denkt dat Hitler een acteur is en of hij hem ergens kan bereiken, een kaartje heeft of email adres. De scène eindigt met dat Hitler een paar dagen in de kiosk mag blijven waarbij de eigenaar zich ineens realiseert dat hij hier ook met een crimineel te maken kan hebben die zijn kiosk zou kunnen leegroven. Hij vraagt dit dan ook aan Hitler waarop deze hem antwoord met de wedervraag:

“Zie ik er uit als een crimineel?”

“U ziet er uit als Adolf Hitler” zegt de kioskman.

“Eben” zegt Hitler en gaat door met lezen. 

Je zou dat woord hier kunnen vertalen met “precies” maar in deze situatie en vooral ook de manier waarop hij het zegt zou het beter vertaald kunnen worden met: “dat bedoel ik ” en dat zijn toch al snel 3 woorden in plaats van één heel doeltreffend woord.

Een woord als “Schicksal”. Prachtig. Zo’n volkomen en groot beeld als dat woord oproept.  Met de “s” en “ie” klank krijgt het ook iets verhevens, bijna romantisch. Heel wat anders dan ons “lot”. waarbij je in een hoop modder wegzakt en niemand nog ooit aan je zal denken.

Bij “Schicksal” heb je het echt niet meer voor het zeggen. Je kop is nog net niet van je romp gescheiden maar veel scheelt het niet meer want dat is “Schicksal”. Je draagt het met verve.

Ook woorden als: einigermaßen, insofern en dergleichen. Doeltreffend en compact.

Eén scene wil ik nog beschrijven waarin het woord “Schrott” geweldig tot zijn recht komt en met de klank van het woord alleen al weergeeft dat we het hier over een enorme hoop waardeloze troep hebben. De scherpe keelklank van de “sch” en het kordate einde van het woord op de “t”. Overduidelijk dat het hier over iets gaat met een totale nulwaarde.

Hitler zit op zijn hotelkamer en heeft zijn regenjas over de tv gehangen omdat hij het ding niet kent. De filmmaker met wie hij op reis is haalt zijn jas eraf al vragende waarom Hitler zijn jas over de tv heeft gehangen. Op dat moment komt Hitler aanlopen en zegt vol ongeloof: “Is dat een “Fernseher?” Hardop hoor je hem denken dat de tv een geweldig propaganda apparaat zou zijn. 

Op dat moment staat de tv op een programma met een kok waarop Hitler zich afvraagt waarom we naar een kok zitten te kijken, wat die man daar moet. 

De filmmaker laat hem door de tv-programma’s zappen. Allemaal programma’s van niets, net zoals bij ons. Op dat moment roept hij luid en vol afzicht: “Aber das ist doch alles volkommen Schrott in diesem Fernseher”. Pulp zou in het Nederlands een goede vertaling op dit moment zijn maar ja pulp klinkt als blubber, volkomen krachteloos. 

Daarom kijk ik geen tv. Je mist er niets aan want het meeste is “volkommen Schrott.”